Strefa Użytkownika

HISTORIA WSI OSZCZYWILKI

NIEISTNIEJĄCE WSIE I OSADY W OBECNYCH GRANICACH GMINY ORZYSZ:

OSZCZYWILKI

Adam Rajkiewicz

 

Nie zachował się dokument lokacyjny Oszczywilków, natomiast z rachunków starostwa ryńskiego z 1564 roku wiemy, że Oszczywilki, a w zasadzie jeszcze wtedy Bogusze (Bogusch[1]), jako wieś czynszowa, miały wielkość 40 łanów, lokowanych między Gorzekałami (Gorzekallen), a nieistniejącym dzisiaj Szwejkowem (Gross Schweykowen). Cztery łany otrzymał sołtys, a z pozostałych zostało obsadzonych do tego czasu tylko siedemnaście łanów. Chłopi otrzymali sześć lat wolnizny. Do 1567 roku został zasiedlony cały przewidziany areał[2]. W księgach rachunkowych starostwa ryńskiego z 1568 roku Oszczywilki są wymieniane, jako nowa wieś, co może świadczyć o tym, że dopiero wówczas uznano proces osiedlania za zakończony. Możemy się również domyślić, że główny zasadźca, sołtys, zapewne jakiś Bogusz, otrzymał przywilej lokacyjny na początku lat sześćdziesiątych XVI wieku. W 1599 roku w dokumentach pada już nazwa Oschzibillken, później również Oschtziwilcken  i Oschzewilken[3]. Co ciekawe jeszcze w 1624 roku Oszczywilki były określone również jako Bogusch z równolegle używaną nazwą Osziwilken.

Nazwa Oszczywilki niewątpliwie kojarzy nam się trochę humorystycznie, a zarazem lekko pejoratywnie. Jak stwierdził na podstawie różnych publikacji Grzegorz Białuński[4], choć geneza nazwy nie jest do końca jasna, to prawdopodobnie powstała ona od dwuczłonowego przezwiska, w którym pierwsza część pochodzi od słowa „oszczać”, czyli wkoło oblać moczem, a druga to apelatyw wilki. Chodzi więc o miejsce „oszczywane przez wilki”, czyli w domyśle, jakieś odludne miejsce położone wśród lasów, odwiedzane co najwyżej przez wilki, a używając współczesnego związku frazeologicznego: tam, gdzie diabeł mówi dobranoc.

Oszczywilki należały przez cały okres swojego istnienia do parafii w Orzyszu (Arys). Podczas potopu szwedzkiego, kiedy to półtoratysięczna armia ordyńców, została skierowana do Prus Książęcych, na pomoc wojskom hetmana polnego litewskiego Wincentego Korwina Gosiewskiego, tragedia nie ominęła również Oszczywilków. W październiku 1656 roku Tatarzy wzięli w jasyr 13 mieszkańców wsi, w tym 8 kobiet. Nie mamy informacji o ilości zabitych, ale wieś najpewniej została splądrowana i puszczona z dymem. Na mapie starostwa ryńskiego (Districtus Reinensis) wykreślonej przez kartografa, arianina Józefa Naronowicza-Narońskiego[5] w 1663 roku, opisane są pod nazwą Wilkowen, z adnotacją o zasiedlonych 34 łanach powierzchni.

W 1710 roku Oszczywilki, podobnie jak i cała okolica, padły ofiarą dżumy, przywleczonej tu przez wojska szwedzkie. Ostatnią śmiertelną ofiarę zanotowano w Oszczywilkach w listopadzie 1710 roku. Między 1737 a 1743 rokiem we wsi założono szkołę[6]. W 1785 roku opisane jako wieś Osciwillken z 23 zagrodami[7].

 Reforma administracyjna z 1818 roku przydzieliła Oszczywilki do powiatu jańsborskiego (piskiego, Kreis Johannisburg), a sąsiednie Gorzekały znalazły się już w powiecie łeckim (ełckim, Kreis Lyck). Według spisu miejscowości[8] opublikowanego w 1821 roku, ale przedstawiającego dane z początku XIX wieku, wieś Osciewilken (jak widać nazwa sprawiała nadal wiele problemów, bo to kolejna wersja pisana) zamieszkiwało wówczas 117 osób. Według Marcina Giersza[9] (Martin Gerss) używaną w połowie XIX wieku nazwą terenową, czyli powszechną wśród mieszkańców, były Oszczywilki z odmianą w genetivusie Oszczywilków. W książce adresowej[10] wydanej w 1857 roku wykazano 316 mieszkańców, nauczycielem był wówczas Ludwig Werdermann, a wieś obsługiwał urząd pocztowy w Orzyszu. Spis gospodarczy przedstawiający stan na 3 grudnia 1861 roku[11] wykazał pogłowie zwierząt gospodarskich. W oszczywilskich stajniach, chlewach i oborach naliczono 51 koni, 116 sztuk bydła, 171 owiec i 63 świnie. Powierzchnia gminy wiejskiej (landgemeinde) wynosiła 2308 morg i 166 i pół pręta. Wszystkich budynków we wsi stało 99, a oszczywilczan żyło 305. Do szkoły w Oszczywilkach, oprócz miejscowych, uczęszczały również dzieci z pobliskich Gorzekał, nieistniejącej już wsi Suchawolla, nadleśnictwa Grądówka (Grondowken) i leśniczówki Koźle (Koßlen). Zestawienie starosty piskiego Rudolfa Hermanna von Hippela[12] z 1868 roku, informuje, że w Oszczywilkach w 1864 roku mieszkało 318 osób, a trzy lata później 320. Jeszcze garść dokładniejszych danych statystycznych ze spisu powszechnego[13] z 1 grudnia 1871 roku. W Oszczywilkach wówczas znajdowały się 53 domy mieszkalne, w których żyły (w sensie podatkowym) 74 rodziny i trzy osoby samotne. Mieszkańców było 372, 195 kobiet i 177 mężczyzn. 234 oszczywilczan tu się urodziło. Wszyscy mieszkańcy posiadali pruskie obywatelstwo i określili swoją wiarę jako ewangelicką. 94 oszczywilskich dzieci nie ukończyło 10 lat. Z pozostałych osób powyżej dziesiątego roku życia 56 było analfabetami. Mieszkała tu jedna osoba niewidoma. W 1880 roku zamieszkała w Oszczywilkach rodzina żydowska[14]. Nie było to powszechne w mazurskich wsiach. Najczęściej stosunkowo niewielkie w porównaniu do całości mieszkańców diaspory żydowskie gromadziły się w miastach. W Orzyszu w tym czasie przebywało kilkunastu Żydów, a w powiatowym Piszu około 150. Salomon Scholem Franzus z żoną Liną z domu Schidlowski zanim z dziećmi trafili do Oszczywilków mieszkali wcześniej w Rynie (Rhein), Węgorzewie (Angenburg) i Nordenburgu, obecnie Kryłowo (Крылово) w obwodzie kaliningradzkim. Salomon parał się różnymi zajęciami, między innymi był fabrykantem octu. W Oszczywilkach figurował jako kupiec (Kaufmann). Tutaj urodziło mu się co najmniej troje kolejnych dzieci. Clara, która po wyjściu za mąż nazywała się Schnell i mieszkała w Szczecinie, została w 1940 roku deportowana do getta w Głusku. Benno, urodzony w 1884 roku, który później ożenił się i mieszkał w Berlinie. Oskar, urodzony w Oszczywilkach w 1888 roku, również ożenił się i mieszkał w Berlinie, skąd w lutym 1942 roku został deportowany do niemieckiego obozu zagłady w Auschwitz. W 1891 roku Oszczywilki zaczęły sąsiadować z nowopowstałym wojskowym placem ćwiczeń, co po kilkudziesięciu latach stało się dla wsi zgubą.

Z czasem typowo rolniczy charakter wsi zmieniał się, a pobliskie lasy dawały już nie tylko sezonową pracę. Na skraju wsi powstał tartak, który dawał zatrudnienie wielu okolicznym mieszkańcom. Początek Wielkiej Wojny to przybycie do Oszczywilków patrolu dragonów armii rosyjskiej[15]. We wsi przebywali żołnierze Obrony Krajowej (Landwehr) i doszło do potyczki. Dwóch dragonów zginęło we wsi, a trzeciego znaleziono później martwego przy drodze do Wierzbin (Wiersbinnen). Znalezionego przy drodze pochowano właśnie przy niej, po jej prawej stronie. Mogiła obecnie jest zatarta i nieznane jest jej dokładne położenie. Dwóch żołnierzy armii rosyjskiej poległych we wsi pochowano w obrębie obejścia Skowronków. Na początku lat dwudziestych z inicjatywy ówczesnego wójta Adolfa Salomona szczątki poległych przeniesiono na skraj wsi. Dwie mogiły ziemne otoczono wykonanym ze świerkowego drewna, sztachetowym płotkiem z furtką. Do metalowych płaskowników umieszczonych w cementowym postumencie przymocowano drewniany krzyż. Inskrypcje głosiły o pochowaniu w tym miejscu dwóch nieznanych dragonów rosyjskich poległych w 1914 roku. Krzyż został umyślnie zniszczony przez nieznanych wandali. Drewniane ogrodzenie przetrwało do naszych czasów, ale z każdym rokiem chyli się ku upadkowi. W 1924 roku utworzono w Oszczywilkach jednostkę Ochotniczej Straży Pożarnej (Freiwillige Feuerwehr). We wsi działała drużyna piłki nożnej o nazwie „Alemania” Oscywilken. 21 maja 1928 roku władze Prus Wschodnich zmieniły historyczną nazwę wsi na niemieckie Wolfsheide. Te same władze wkrótce zdecydowały o likwidacji wsi. W połowie lat trzydziestych tereny gminy wiejskiej weszły w skład wojskowego placu ćwiczeń. W pobliskiej Schladze wybudowano koszary wojskowe (Arys Süd). Wieś zaczęła się z konieczności wyludniać. Spotkałem się z wersją wydarzeń głoszącą stosunkowo szybki proces przesiedlania. Zdają się przeczyć temu statystyki. W 1933 roku mieszkało tu 549 osób, a spis powszechny z 1939 roku wykazał jeszcze 297 mieszkańców. Rozporządzeniem Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z 1 lipca 1947 roku, o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości, nadano opuszczonej już miejscowości nazwę Oszczywilki, co ciekawe, narzucając w dopełniaczu formę Oszczywilk, w kontrze do podanej przez Marcina Giersza w genetivusie formy, wydawałoby się oczywistej, Oszczywilków. Oprócz uroczyska po byłej wsi historyczna nazwa przetrwała jeszcze w formie Oszczywilskie Pagórki, które znajdują w pobliżu.

Obecnie tereny byłej wsi znajdują się nadal na terenie poligonu wojskowego. Po wiejskiej zabudowie pozostały tylko resztki kamiennych lub ceglanych fundamentów. Pozostał też cmentarz wiejski, a na nim ocalało zaledwie kilka bezimiennych nagrobków. Cmentarz ten, jak i pozostałe z terenu poligonu wojskowego, nie jest ujęty w żadnej urzędowej ewidencji.

 


[1] Otto Barkowski, Beiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Rhein. Altpreussische Forschungen, 11. Jahrgang 1934, H. 1, s. 217.

[2] Grzegorz Białuński, Osadnictwo regionu Wielkich Jezior Mazurskich od XIV do początku XVIII wieku - starostwo leckie (giżyckie) i ryńskie. Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, Olsztyn 1996, str. 127.

[3] Otto Barkowski, Beiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Rhein. Altpreussische Forschungen, 11. Jahrgang 1934, H. 1, s. 223, 224.

[4] Grzegorz Białuński, Problem odprzezwiskowych (obraźliwo-humorystycznych) nazw miejscowych na Mazurach, Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 2(224), Olsztyn 1999, str. 268.

[5] Jan Szeliga, Rękopiśmienne mapy Prus Książęcych Józefa Naronowicza-Narońskiego z drugiej połowy XVII wieku. Biblioteka Narodowa, Warszawa 1997, ilustracja nr 2.

[6] Pisz. Z dziejów miasta i powiatu. Pojezierze, Olsztyn 1970, s. 172.

[7] Johann Friedrich Goldbeck, Volständige Topographie des Königreichs Preussen. Teil I, Königsberg/Leipzig 1785, s. 181.

[8] Dr. Leopold Krug, Alexander August Mützell, Neues Topographisch-Statistisch-Geographisches Wörterbuch des Preussischen Staats. Dritter Band Kr-O. Karl August Kümmel, Halle 1822 s. 322.

[9] Krystyna Szcześniak, Teka Toruńska Marcina Giersza. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 1994, s. 99.

[10] Statistisch-Topographisches Adreß-Handbuch von Ostpreussen. Commission bei Wilhelm Koch, Königsberg 1857 s. 301.

[11] Kühnast, Nachrichten über Grundbesitz, Viehstand, Bevölkerung und öffentliche Abgaben der Ortschafen in Masuren nachamtlichen Quellen mitgetheilt, Gumbinnen 1863.

[12] Przegląd statystycznych i innych uwarunkowań powiatu Johannisburg na podstawie przeprowadzonego spisu powszechnego w dniu 3 grudnia 1867 r. wg zestawienia starosty von Hippela w roku 1868. Znad Pisy, 19-20, 2010/2011, s. 89.

[13] Dr. Engel. Die Gemeinden und Gutsbezirke des Preussischen Staates und ihre Bevölkerung. Nach den Urmaterialien der allgemeinen Volkszählung vom 1. December 1871, Berlin 1874 s. 330, 331.

[14] Spezialia Jüdisches Schulwessen und Religionsunterricht, Archiwum Państwowe w Olsztynie.

[15] Ulrich Czichy, Wolfsheide (Osziwilken), Johannisburger Heimatbrief, 1990.